کنترل عفونت در دندانپزشکی – بخش چهارم

کنترل عفونت در دندانپزشکی – بخش چهارم

ضد عفونی سطوح و محیط

در مطب دندانپزشکی، سطوح محیطی می توانند طی اعمال مراقبت از بیمار، آلوده شوند.  بنابراین پرسنل  مطب و بیماران در طول پروسه درمان دندانپزشکی به طور بالقوه میتوانند در معرض انواع مختلف عفونت ها قرار گیرند. میکروارگانیسمهای تجمع یافته در حفره دهانی ، بینی و مسیر تنفسی میتوانند به طور مستقیم یا غیر مستقیم در محیط پراکنده شوند و کل محیط درمان را آلوده کنند و سطوحی که بیشتر لمس می شوند، مانند دسته های چراغ، سوییچ های یونیت دندانپزشکی و دستگیره کشوها می توانند به عنوان منبعی برای انتقال عفونت باشند.

انتقال میکروارگانیسم ها از سطوح محیطی آلوده به بیماران، معمولا از طریق دست کارکنان اتفاق می افتد. شستشوی دست، تمیز و ضدعفونی کردن سطوح محیطی و استفاده از پوشش های محافظ، از افراد در مقابل عفونت های منتقله از سطوح محافظت می کند. مدت ماندگاری میکروارگانیسمهای بیماری زا بر روی سطوح مختلف میتواند به عنوان عاملی برای افزایش ریسک عفونت و انتقال بیماری باشد.

مدت ماندگاری میکروارگانیسم ها روی سطوح مختلف

برخی از میکروارگانیسم­ها مانند باسیل ­سل(TB) می­تواند برای هفته­ها روی سطوح زنده باقی بماند، درحالی که ویروس هرپس طی چند ثانیه تا دقیقه از بین می­رود. نمونۀ دیگر، ویروس هپاتیت B است که می­تواند حدود ۷ تا  ۱۰ روز روی سطوح خشک و تا ۳۰ روز روی سطوحِ مرطوب خونی زنده باقی بماند، در حالی که ویروس  HIVفقط حدود ۹۰ دقیقه روی سطوح خشک و ۲ روز روی سطوح مرطوب خونی زنده می­ماند. به هرحال، عوامل مختلفی چون نوع میکروارگانیسم، وجود یا عدم وجود مواد مغذی (بزاق و خون)، بر طول عمر میکروارگانیسم­ها اثر می­گذارند. ضدعفونی­کردن سطوحی که قابل پوشش نیستند با محلول­های ضدعفونی الزامی است. نمونۀ این سطوح مستعدِ آلوده شدن در جدول زیر خلاصه شده است.

 

تمیز کردن فیزیکی، اولین قدم ضروری در هر گونه فرآیند ضدعفونی کردن است. ضروری است که قبل از شروع فرآیند تمیز و ضدعفونی، کارکنان از وسایل حفاظت فردی مناسب استفاده کنند (مخصوصا دستکش ضخیم و ماسک).

 

 

در دندانپزشکی همه سطوح یا تجهیزات به طور مستقیم در تماس با بیمار نیستند که تحت عنوان سطوح محیطی خوانده می شوند.

سطوح محیطی در مراکز بهداشتی-درمانی بر اساس  به دو گروه سطوح خانگی و سطوح بالینی تقسیم می شوند:  

سطوح خانگی:

سطوح خانگی مثل دیوارها، کف و سینک، از نظر انتقال عفونت، خطر کمتری دارند. تمیز کردن فیزیکی با آب و مواد پاک کننده یا یک ماده پاک کننده/ضدعفونی کننده بیمارستانی تایید شده، تعداد قابل توجهی از میکروارگانیسم ها را از بین می برد و برای سطوح خانگی کفایت می کند.

کف مطب باید به طور مرتب تمیز شود. در صورتی که خون و ترشحات بیمار روی کف ریخت، لازم است که کف فورا تمیز و ضدعفونی شود. ابتدا باید خون و ترشحات ریخته شده با استفاده از یک دستمال جاذب کاغذی یکبار مصرف کاملا پاک شده و سپس سطح مورد نظر، تمیز و با محلول سطح متوسط ضدعفونی شود.تمیز و ضدعفونی کردن دیوارها، پرده ها و سایر سطوح عمودی، به جز زمانی که آلودگی آشکار دارند، ضرورتی ندارد.

 

 

سطوح بالینی:  

سطوح بالینی تمامی سطوحی را شامل می شود که ممکن است به طور مستقیم یا غیر مستقیم در تماس یا لمس قرار گیرند و با خون یا سایر مواد مستعد عفونت آلوده شوند.

سطوح بالینی مثل دسته چراغ یونیت، سوییچ ها، کامپیوترهای کنار یونیت، دستگیره کشوها، شیرهای آب، قلم ها، سطح میز کار، تلفن و دستگیره درها، مستقیما از طریق اجزای بدنی بیمار یا به وسیله پاشیدن خون و ترشحات یا از راه تماس با دستکش های کارکنان، آلوده می شوند.

پوشاندن سطوح و وسایل با پوشش های محافظ می تواند از آلوده شدن سطوح تماس کلینیکی جلوگیری کند. این کار به ویژه برای سطوحی که تمیز کردن آنها دشوار است، موثر است.

پوشش های محافظ عبارتند از:

پوشش های پلاستیکی شفاف، کیسه، ورقه، لوله، پوشش کاغذی با یک روکش پلاستیکی و... از آنجا که چنین پوشش هایی در معرض آلودگی قرار دارند، باید پس از هر بیمار و زمانی که کارکنان هنوز دستکش به دست دارند، برداشته و دور انداخته شوند.  سطح زیر پوشش باید از نظر آلودگی بررسی شده و در صورت وجود آلودگی، تمیز و ضدعفونی شود.

 

 

اگر از پوشش محافظ استفاده نمی شود، سطوح باید بعد از درمان هر بیمار تمیز شده و با یک محلول ضدعفونی کننده بیمارستانی(سطح متوسط) مورد تایید وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ضدعفونی شوند. همانطور که گفته شد، اگر سطح به طور مشهودی با خون و سایر ترشحات بدن بیمار آلوده شده است باید از محلول سطح متوسط استفاده کرد. توصیه شده که در پایان روز کاری، سطوح تماس بالینی، یونیت دندانپزشکی، روی میز کار و سطوح دیگر که آلوده شده اند، تمیز و ضدعفونی شوند.

کاهش آلودگی محلولها و ابزارهای تمیز کننده ( مانند سر جاروها یا پارچه های تمیز کننده) بخشی از فرآیند نظافت محیط است.

جاروها و پارچه ها باید قبل از استفاده مجدد، تمیز و خشک شوند. می توان از سر جاروها و یا دستمالهای یکبار مصرف استفاده کرد. طی فرآیند تمیزکردن، محلول های رقیق شده از مواد پاک کننده یا ضدعفونی کننده، خود می توانند به صورت منبعی برای رشد وانتقال میکروارگانیسم عمل کنند.

 به ویژه اگر در ظرف کثیف آماده شوند یا به مدت طولانی نگه داشته شوند یا به طور صحیح آماده نشده باشند. در مورد نحوه آماده سازی و استفاده از این مواد باید دستورات کارخانه سازنده رعایت شود. آماده کردن محلول تمیز کننده یا ضدعفونی کننده جدید در هر روز، دور ریختن محلول باقی مانده و شستشو و خشک کردن ظرف، احتمال آلودگی را کم می کند.

روشهای ضد عفونی سطوح :

  • روشهای دستی:

چنانچه سطوح، قابل پوشش نباشند، دو روش برای ضد عفونی بیشنهاد می شود که عبارتند:

1-روشspray- wipe- spray

ابتدا سطوح تماسی را توسط محلول ضدعفونی اسپری و پاک کرده، دوباره اسپری کنید و به مدت طولانی (معمولا ۱۰ دقیقه) مرطوب نگه­دارید   البته برخی انواع محلول های ضد عفونی مانند الکل ممکن است روش یک مرحله ای را توصیه کنند که در آن صورت به نام روش wipe- spray  نامیده می شود.

2-روش wipe- discard-wipe

ابتدا سطوح تماسی را توسط پارچۀ حوله­ای حاوی محلول ضدعفونی پاک­ سازی کرده، پس از دور انداختن پارچۀ حوله­ای، پاک­سازی دوم را انجام داده، سطح را به مدت کافی مرطوب نگه داشته و در صورت نیاز در انتها خشک کنید.

  • استفاده از دستگاههای اتوماتیک ضدعفونی کننده سطوح و محیط:

1-دستگاههای مه خشک (Dry mist) :

در این سیستم ها معمولا از یک محلول حاوی پراکسید هیدروژن  5- 6 % و یون نقره کمتر از 50 ppm استفاده میشود. پراکسید هیدروژن به دلیل طیف اثر بخشی وسیع بر روی میکرو ارگانیسم ها ، عدم سمیت محیطی ، تجزیه کامل  و سطح ضد عفونی کنندگی بالا به طور روز افزون در مراکز درمانی ، صنایع غذایی و دارویی و ... مورد استفاده قرار میگیرد.

  • در دستگاههای مه خشک، پراکسید هیدروژن تحت فشار و حرارت تبدیل به یون های OH- می شود
  • اندازه ذرات تولید شده در این سیستم معمولا بین 2- 10 میکرون است. این ذرات به صورت یک مه در محیط انتشار میابند.
  • استفاده از سیستم های مه خشک برای ضد عفونی سطوح و محیط به دلیل انتشار همگن و یکنواخت ماده ضد عفونی کننده در محیط موجب افزایش چشمگیر کارایی ضد عفونی می شود. به طوری که نقاط غیر قابل دسترس که معمولا در روش ضد عفونی دستی امکان ضد عفونی آنها وجود ندارد، با این روش به خوبی ضد عفونی می گردند.

2- لامپ های اشعه یو وی :

اشعه  ماوراء بنفش جزء پرتوهای غیر یونساز می باشد و بدلیل خاصیت قطع انتقال عفونت از هوا، در کنترل   فیزیکی میکروارگانیسم ها مورد استفاده قرار می گیرد.باکتری کُشی اشعه ماوراء بنفش در محدوده 48۱ – 44۱ با طول موج اپتیمم 46۱ نانومتر می باشدکه  باعث تشکیل پیوندهای گمراه کننده (کووالانسی) بین نوکلئوتیدهای تیمنی مجاور هم در یک رشته از مولکول   DNAمی گردد (Thymine dimmer). این عمل باعث آسیب رساندن به همانندسازی و ترجمه DNA میگرددکه در نتیجه باعث اختلال در پروتئین سازی میگردد. تیمین دایمر اگر در ژنهایی اتفاق بیفتد که عمل آنها برای سلول حیاتی است، کشنده می باشد.

اثر میکروب کشی اشعه ماوراء بنفش به مدت زمان در   معرض بودن، دوز اشعه و مسافت بستگی دارد . برخی آندوسپورهای باکتریایی در برابر تابش اشعه ماوراء بنفش مقاوم هستند و علت آن موادی است که در پوشش اسپور آنها وجود داشته و سبب جذب اشعه می گردند. بنابراین اشعه ماوراء بنفش یک عامل استریل کننده نبوده و فقط می تواند به عنوان یک گندزدا (ضدعفونی کننده) مورد  استفاده قرارگیرد.

 

محدودیت استفاده از اشعه ماوراء بنفش:

  • محدودیت اصلی در استفاده از این اشعه، قدرت نفوذ ضعیف آن است و با وجود عبور این پرتو از هوای بدون غبار و آب صاف ، قادر به نفوذ از شیشه معمولی، بسیاری از پلاستیک ها، محلول های کدر و لایه های نازک چربی و شیر نمی باشد.
  • فقط میکروارگانیسم هایی که در سطح اجسام و درتماس مستقیم با پرتو قرار گرفته اند، به این پرتو حساس هستند و وجود حایل بین اشعه و محل مورد نظر و ایجاد سایه در آن مکان، اثر UV را محدود می کند.  
  • علاوه بر این درصورت تابش مستقیم به چشم باعث صدمه در شبکیه شده و اگر پوست مدت طولانی با آن در تماس باشد دچار سرطان خواهد شد
  •  در موقع استفاده از لامپ یو وی پنجره و شیشه ها باید پوشیده و تاریک شود و  نور مرئی باعث کاهش زیاد اثر باکتری کشی می گردد. 
author
تیم آرکا افشان

مدیریت محتوا