پسماندهای دندانپزشکی

پسماندهای دندانپزشکی

انواع پسماند دندانپزشکی

پسماندهای دندانپزشکی به دو گروه کلی تقسیم می شود:

  1. پسماند عادی (non – regulated): پسماندهای قابل دفع در سطل زباله معمولی هستند که حدود ۹۷ درصد پسماند های دندانپزشکی شامل می­شود. از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود: 
  • محصولات پنبه­ای آغشته به مایعات دهان
  • دستکش، ماسک، گان و گاز مصرف شده
  • پوشاننده­های پلاستیکی و یک­بار مصرف سطوح
  • وسایل یک­بار مصرف پلاستیکی غیرتیز مانند: آینۀ­ معاینه، بزاق­کش پلاستیکی، سرساکش قوی پلاستیکی، سرسرنگ آب و هوا
  1. پسماند خطرناک (regulated): حدود 3 درصد پسماندهای دندانپزشکی را شامل می­شود که خود به دو نوع قابل تقسیم است:
  • پسماند خطرناک غیر تیز (non- sharp regulated)

شامل پسماند غیرتیزِ آغشته به خون یا سایر مایعات دهان مانند گاز کاملاً آغشته به خون (یا خون خشک شده روی آن) یا بزاق است. نمونه های بیوپسی، بافت های برداشته شده، دندان های بیرون آورده شده که به بیمار داده نمی شود در این دسته قرار می گیرند. این نوع پسماند قابل نگهداری و دفع مانند پسماند خانگی نیست و لازم است طبق دستورالعمل خاصی با آن برخورد شود. این پسماند باید در یک کیسه زبالۀ مقاوم به نشت قرار داده شود و هنگام خارج شدن از مطب برای پرهیز از آلودگی سطح خارجی در کیسه زبالۀ دوم ضخیم قرار داده شود.

  • پسماند خطرناک تیز( sharp regulated)

خطرناک­ترین نوع پسماند مطب دندانپزشکی است که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود:

  • سوزن تزریق، سوزن سرنگ شست­وشو، سوزن بخیه، سوزن­های وریدی استفاده شده، کارتریج شکسته
  • تیغ بیستوری
  • سیم و لیگاتورهای ارتودنسی و جراحی
  • فایل و ریمر، فرز
  • وسایل شکسته

 توصیه می گردد که این وسایل پس از اتمام کار در ظروف ایمن جمع آوری گردد. ظرف ایمن ظرفی است که بتوان به آسانی درب آن را مهر و موم کرد، و دارای دیواره های ظرف نفوذ ناپذیر به مایعات و مقاوم به سوراخ شدن (puncture resistant) باشد. ظرف ایمن پس از پر شدن سه­ چهارم ظرفیت، توسط دستگاه اتوکلاو استریل و سپس دفع می شود.

برای استریل کردن با دستگاه اتوکلاو انجام اقدامات زیر الزامی است:

  • استریل کردن پیش از پرشدن کامل ظرف (حداکثر سه­چهارمظرف) انجام شود .
  • هواکش (vent) ظرف باز گذاشته شود.
  • ظرف مخصوص به­ صورت عمودی در دستگاه اتوکلاو قرار داده شود.
  • مدت زمان فعال اتوکلاو شامل 40 تا 60 دقیقه (دو سیکل اتوکلاو) است.
  • هواکش ظرف پس از خنک شدن بسته شود.

دفع خون و سایر مایعات بدن

دفع خون و سایر مایعات بدن(پسماند regulated) به دو صورت انجام می­شود:

در مقادیر کم که از طریق فاضلاب و با وسایل حفاظت شخصی مانند دستکش، عینک و ماسک انجام می­شود. این مسیر باید روزانه ضدعفونی شود. خوشبختانه، میکروارگانیسم­ها و ویروس­های موجود در محیط فاضلاب مدت طولانی زنده نمی­مانند و از طریق فاضلاب منتقل نمی­شوند.

در مقادیر زیاد به کمک محفظه­ های بهداشتی(septic tanks) انجام می­شود.

توصیۀ در مطب دندانپزشکی این است که در صورت استفاده از ساکشن شیشه­ای متحرک، در ابتدا مقداری محلول ضدعفونی داخل شیشه ریخته شود سپس محتوای شیشۀ ساکشن بدون پاشیده شدن به اطراف در فاضلاب ریخته شود.

دندان خارج شده

دندان خارج شده (چه به صورت یک تکه و چه با جراحی به صورت قطعه قطعه شده) جزء پسماند خطرناک یا regulated در نظر گرفته می­شود و به­ شرطی که حاوی آمالگام نباشد، می­تواند در ظرف مخصوص مشابه وسایل تیز قرار گیرد. زیرا قرار دادن دندان حاوی آمالگام در دستگاه اتوکلاو سبب تولید بخار مضر جیوه می­شود.

بافت­های برداشته شده و نمونه­ های بیوپسی

بافت­های برداشته شده و نمونه­های بیوپسی، مشابه دندان خارج شده جزء پسماند خطرناک غیر تیز یا non- sharp regulated و به عبارت دیگر پسماند پاتولوژیک در نظر گرفته می­شود. کنترل عفونت در نمونه­های بیوپسی در فصل 14 به صورت مشروح توضیح داده شده است.

وسایل یک­بار مصرف

وسایل یک­بار مصرف معمولاً از جنس پلاستیک ساخته شده­اند و معمولاً تحمل حرارت را ندارند. حتی در صورت تحمل به هیچ­وجه نباید دوباره استریل شوند. مزیت استفاده از این وسایل، کنترل انتقال آلودگی از یک بیمار به بیمار دیگر است، ولی از نقطه نظر هزینه و محیط زیست(تولید پسماند بیشتر) معایبی نیز دارند.

برخی از وسایل یک­بار مصرف عبارت­اند از: سوزن تزریق، کارتریج بی­حسی موضعی، سرسرنگ آب و هوا، سرساکشن پلاستیکی بزاق­کش، تری قالب­گیری، هندپیس با سرعت بالا و پایین، دسته و تیغ بیستوری، برخی فرزها، ماسک، گان، کلاه، دستکش و سرساکشن قوی پلاستیکی، تیغ بیستوری، سوزن، فایل و ریمر، فرز و انواع سیم را باید به عنوان پسماند تیز در نظر گرفت.

پسماند سمی(toxic waste)

علاوه بر دو نوع پسماند پزشکی بیان شده، نوع دیگری از پسماند تحت عنوان سمی وجود دارد که برای کارکنان پزشکی و محیط زیست مضر است(Biohazard). پسماند سمی ارتباط مستقیمی با کنترل عفونت ندارد، اما در مطب دندانپزشکی از اهمیت فراوانی برخوردار است. نمونه­های این پسماند عبارت­اند از: محلول ثبوت مصرف شده یا نشده، محلول ظهور مصرف نشده، فیلم رادیوگرافی، ورقۀ سربی داخل فیلم، جیوه، آمالگام و محلول­های ضدعفونی.

مواد شیمیایی مضر

تماس با این مواد می­تواند اثرات سوئی بر دستگاه عصبی، کلیه­ها، دستگاه قلب و عروق و تنفس بگذارد و باعث نارسایی عضو و بروز سرطان شود. به همین دلیل، استفاده از وسایل حفاظت شخصی(دستکش، ماسک، عینک و رسپیراتور) و توجه به دفع این مواد از نظر محیط زیست اهمیت ویژه­ای دارد. موارد مهم به این شرح خلاصه شده است:

جیوه(Mercury)

اگر جیوه در محلی ریخته شود، لازم است:

  • عبور و مرور از محل انجام نشود تا از پراکنده شدن آن جلوگیری شود.
  • از وسایل حفاظت شخصی(ماسک، عینک و دستکش) استفاده شود. با توجه به اینکه جیوه می­تواند در لاتکس نفوذ کند، ترجیحاً از دستکش وینیل استفاده شود.
  • با اسفنج جاذب، جیوۀ محل پاک شود. در این حالت، مقداری از جیوه جذب اسفنج می­شود و مقداری در سطح آن باقی می­ماند که با مالیدن اسفنج پودر داخل آن جیوه بیشتری را جذب می­کند.
  • این عمل آن ­قدر تکرار شود تا محل کاملا پاک شود.
  • اسفنج مورد استفاده برای بازیافت در ظروف مخصوص کاملاً مُهر و موم شده نگهداری شود.

بقایای آمالگام (Amalgam scrap)

آلیاژ آمالگام حاوی43 تا50 درصد جیوه است. از این رو، مطب دندانپزشکی یکی از مهم­ترین منابع تخلیۀ جیوه در محیط زیست است. بخار آمالگام هنگام تنفس وارد خون شده و توسط گلبول­های قرمز و پلاسما انتقال می­یابد. مقادیر بالای جیوه که توسط بدن جذب شده، می­تواند به کلیه­ها و مغز آسیب بزند. بای توجه شود که :

  1. Chair side traps ذرات آمالگام در کاسه یا کراشوار یونیت یا فیلترهای مرکزی (pump filterscentral vacuum) جمع­آوری شود، و سپس این ذرات در ظروف ایمن بسته­بندی شده و برای بازیافت تحویل داده شود.
  2. در برخی موارد، کارکنان دندانپزشکی مقادیر کم بقایای آمالگام را درون مادۀ ثبوت قرار می­دهند. اگرچه این محلول می­تواند سبب حل جیوه آمالگام شود، اما خود این محلول به عنوان پسماند خطرناک حاوی جیوه در نظر گرفته می­شود. به همین دلیل، پس از بازیافت نقره، محلول باقی مانده، جیوه دارد و تخلیۀ آن در فاضلاب معمولاً خطرناک است. توصیه می­شود که بقایای آمالگام در هیچ محلولی قرار داده نشود و تنها برای بازیافت در ظروف محکم بسته­بندی شود.
  3. حرارت دادن آمالگام (خشک و مرطوب) به دلیل ورود بخارات جیوه به هوا اکیداً ممنوع است.
  4. طبق نظرFDA مقدار کم آمالگام و بخارات جیوۀ ناشی از آن برای افراد بالای 6 سال به استثنای زنان باردار و مادران شیرده، خطری ندارد. توضیح آنکه میزان معمول جیوه در آب آشامیدنی بین 001/0 تا 003/0 میلی­گرم در لیتر است. در کارکنان دندانپزشکی، میزان حد مجاز جیوه در خون  و ادرار به ترتیب برابر با  5 و 20 نانوگرم در میلی­لیتر می باشد. در مطالعات اخیر، مصرف فیلتر مخصوص در یونیت­های دندانپزشکی سبب ایجاد تفاوت معناداری در میزان جیوۀ آب خروجی گزارش شده است.

کپسول آمالگام

کپسول مصرف شدۀ آمالگام نباید در پسماند معمولی ریخته شود. بلکه باید در ظروف «در بسته» نگهداری و همراه بقایای آمالگام، مشابه مورد قبل، جمع­آوری و برای بازیافت تحویل داده شود.

ورقۀ سربی داخل فیلم رادیوگرافی

ورقۀ سربی داخل فیلم رادیوگرافیبرای بازیافت باید در ظروف مخصوص جمع­آوری شود.

محلول ثبوت(fixer)

محلول ثبوت حاوی 3000 تا 5000 ppmنقره است. نقره ماده­ای بسیار سمی است و مقادیر بالاتر از ppm5 به عنوان پسماند خطرناک در نظر گرفته می­شود. نقره­ی مصرف شده یا نشده باید برای بازیافت در ظروف مخصوص جمع­آوری شود.

محلول ظهور(developer)

محلول ظهور مصرف نشده حاوی مادۀ سمی هیدروکوئینون  (Hydroquinone)است. بنابراین، نباید در فاضلاب معمولی ریخته شود و لازم است مطابق مایع ثبوت با آن رفتار شود اما محلول ظهور مصرف شده را می توان در فاضلاب تخلیه کرد.

محلول فرمالین

محلول فرمالین 10 درصد (ترکیبی از فرمالدهید، متانول و آب) به عنوان تثبیت کنندۀ بافت به کار می­رود. مقادیر مجاز آن برابر با استنشاق میزان 75/0ppm به مدت 8 ساعت است. این ماده تحریک­کنندۀ چشم، بینی، دهان، حلق و پوست است و در غلظت­های بالا عوارضی مانند سردرد و بروز سرطان گزارش شده است. غلظت بالای 20 درصد به عنوان عامل خطر تلقی می­شود، ولی غلظت­­های کمتر اگرچه سمی است، اما از نقطه نظر کلینیکی خطرناک تلقی نمی­شود. بازیافت مقادیر بالای فرمالین، به روش تقطیر و فیلتراسیون انجام می­شود. در مقادیر کم چنانچه در سیستم فاضلاب تخلیه می­شود، لازم است که برای کاهش سمیت و بی­اثر کردن فرمالین از Aldex (خنثی­کنندۀ آلدئیدها مانند فرمالین، فرمالدئید و گلوتارالدئید) استفاده شود.

 

author
تیم آرکا افشان

مدیریت محتوا