پروتوکل های کنترل عفونت در دندانپزشکی - بخش سوم

پروتوکل های کنترل عفونت در دندانپزشکی - بخش سوم

بخش سوم ضدعفونی و استریلیزاسیون ابزار وتجهیزات

مراحل آماده سازی ابزار شامل: فرآیند های شستشو(cleaning) ، ضدعفونی(Disinfection)، استریلیزاسیون(Sterilization) میباشد.  

هر وسیله استفاده شده باید قبل از فرآیند ضدعفونی یا استریلیزاسیون ، پاکسازی شود ،پاکسازی شرط اصلی استفاده مجدد از وسایل پزشکی آلوده بوده و هرگز بدون انجام پاکسازی به صورت کامل فرآیند استریلیزاسیون موفقیت آمیز نخواهد بود.

پیش شستشو، خیساندن وشستشوی ابزار:  

  • این مرحله اصلی ترین قسمت پاکسازی وسایل است . قبل از انجام ضدعفونی و استریلیزاسیون وسایل و ابزار، شستشوی آنها با آب و یک ماده شوینده (دترجنت) یا محصولات آنزیمی ( مثل پروتئاز، لیپاز و آمیلاز) و ساییدن با یک برس ضروری است .حضور مواد آلی به شکل سرم، خون، چرک، مواد مدفوعی یا روغنی می توانند در فعالیت ضد میکروبی ضدعفونی کننده ها مداخله و اثر آنها را کم کنند .این فرایند بوسیله غوطه ورنمودن وسایل در یک ظرف محتوی شوینده آنزیمی و مجهز به صافی انجام می شود.
  • غوطه وری باید بلافاصله بعد از استفاده از ابزار انجام شود تا ترشحات روی ابزار خشک نشوند. وسایلی که از چند قطعه تشکیل شده اند باید قبل ازغوطه وری کاملا از هم جدا شوند .غلظت شوینده، مدت زمان غوطه وری و درجه حرارت آب بستگی به توصیه کارخانه سازنده شوینده آنزیمی دارد.
  • از سالین برای خیس کردن ابزار استفاده نکنید چون سالین به برخی از وسایل پزشکی آسیب می رساند. به وسیله برس نرم غیر فلزی تمام سطوح ابزار را به صورت مکانیکی شستشو دهید. برس کشیدن باید زیر سطح آب انجام شود تا از تولید آئروسل که حاوی میکروارگانیسم بوده و برای اپراتور فوق العاده خطرناک است به حداقل برسد. دمای آب زیر 21 درجه سانتی گراد باشد.
  • استفاده از دستگاه اولتراسونیک برای شستشوی ابزار بحرانی و نیمه بحرانی که دارای اتصالات، شیار و لومن هستند قویا توصیه شده است. در غیراین صورت باید از برس هایی با سایزهای مختلف جهت پاکسازی بخش های دور از دسترس استفاده کرد. در صورت وجود دستگاه اولتراسونیک باید روزانه محلول آن تعویض شود (یا بیشتر در صورت نیاز).
  • هرگز برای مالش و شستشوی وسایل از پودرهای پاک کننده خانگی، سمباده، سیم ظرفشویی اسفنج های فلزی و برس های سیمی استفاده نکنید زیرا باعث آسیب رسیدن، خط افتادن و افزایش احتمال خوردگی ابزار می شود.
  • وسایل را در کف ظرف فلزی یا پلاستیک سوراخ دار قرارداده و در ظرف حاوی مواد شوینده آنزیم دار فرو ببرید، طوری که وسایل سنگین تر کف ظرف قرار گیرند. وجود دو سینک برای شستشو و ضدعفونی ابزار توصیه می شود. سینک ناحیه شستشو باید عمق کافی داشته باشد و هرگز سرریز نشود. ارتفاع سینک مناسب با قد متوسط کاربران باشد تا آنها مجبور به خم کردن و یا کشیدن اندام ها نشوند. سینک باید مجهز به آب پرفشار برای شستشوی ابزار لومن دار باشد.
  • برای شستشوی قیچی آنرا باز نمایید. داخل قیچی و قسمت های دندانه دار را به دقت برس بکشید.
  • شستشو با مایع (مانند عبور دادن مایعات تحت فشار) برای زدودن آلودگی در کانال های داخلی دستگاه ها ضروری است.
  • در ابزارهای دارای لومن، مفصل و شیار احتمال تجمع آلودگی یا مواد آلی وجود دارد. در صورت عدم وجود دستگاه اولتراسونیک، داخل ابزارهای لوله ای شکل و تو خالی (لومن دار) را با یک سرنگ 50 سی سی از مواد شوینده پر کنید.
  • وسایل را با آب فراوان آبکشی کنید تا اثری از مواد شوینده روی ابزار نماند.
  • توصیه می شود از آب مقطر یا آب بدون مواد معدنی برای پاکسازی وسایل و ابزار (در مرحله آبکشی نهایی) استفاده شود تا رسوب کلسیم روی آنها تشکیل نشود.
  • بعد از آبکشی نهایی ابزار را با پارچه تمیز بدون پرز خشک کنید.

ضدعفونی (Disinfection):

به کار گیری رو شهای فیزیکی و شیمیایی جهت تخریب و یا غیر فعال نمودن اکثریت میکروارگانیسمها به غیر از اسپور باکتری های موجود بر اشیا و سطوح را ضدعفونی می نامند.

سطح بندی ضدعفونی:

-ضدعفونی سطح بالا (High Level Disinfection):

در این سطح از محلولهای شیمیایی تمامی میکروارگانیسم ها شامل باکتریهای رویشی،ویروس های بدون پوشش و دارای پوشش، قارچ و مایکوباکتری را نابود می کند اما تمام اسپورها را از بین نمی برند. از جمله این محلولهاگلوتارالدهید، پراستیک اسید، هیدروژن پراکساید و فرمالدهید است. این محلولها برای وسایل طبی نیمه بحرانی استفاده می شوند.

-ضدعفونی سطح متوسط (Intermediate Level Disinfection):

در این سطح از مواد شیمیایی استفاده می شود که باکتری های رویشی،مایکوباکتریاها، بعضی ویروسها و بیشتر قارچها را نابود می کنند ولی لزوما اسپرها را از بین نمی برند. از جمله این محلولها الکل، فنول ها و هیپوکلریت سدیم است.

-ضد عفونی سطح پایین (Low Level Disinfection):

در این سطح از مواد شیمیایی استفاده می شود که باکتری های رویشی، بعضی قارچ ها وویروس های پوشش دار را در دوره زمانی کوتاه ( کمتر از 10 دقیقه) نابود می کند. از جمله این محلولها آمونیوم های چهار ظرفیتی، فنولیک ها و هیپوکلریت سدیم رقیق شده است.

در انتخاب ماده ضدعفونی کننده باید به نکات زیر توجه نمود:

  • طیف اثر آن بر روی میکروارگانیسم ها
  • سرعت عمل آن
  • سازگاری با سطوح و یا نسوج
  • سهولت استفاده
  • قیمت مناسب
  • غیر سمی بودن
  • نداشتن بوی بد
  • عدم تحریک کنندگی
  • در فرآیند ضد عفونی کردن ابزار و وسایل پزشکی اولین اصل، پیشگیری از آسیب ناشی از تنفس بخارات محلولهای ضد عفونی کننده است. اتاق باید دارای دستگاه تهویه مناسب باشد. جایگاه کار با وسعت مناسب و دو عدد سینک برای شستشو و آب کشی نیز از ضروریات منطقه پاکسازی و ضدعفونی است. استفاده از ماسک، دستکش وگان هنگام ضد عفونی ابزار ضروری است.
  • پس از پاکسازی کامل و خشک کردن، ابزارها را در ظرف حاوی محلول ضدعفونی کننده سطح متوسط غوطه ور نموده و پس از گذشت زمان لازم طبق توصیه کارخانه سازنده آنها را از ظرف خارج و کاملا آبکشی کنید.
  • در صورتی که بیمار مورد شناخته شده هپاتیت B یا Cو یا مشکوک به این موارد است، حتما محلول سطح  بالا برای غوطه وری ابزار استفاده شود.
  • محلول ضدعفونی کننده باید در یک ظرف دردار ریخته شده و اطلاعات مربوط به تاریخ تهیه و تاریخ انقضاء محلول به طور واضح و خوانا روی آن نوشته شود.
  • با توجه به حساسیت محلولهای ضدعفونی کننده به نور، آنرا در ظرف کدر نگهداری یا ظرف را دور از نور قرار دهید.

 دسته بندی ابزار، تجهیزات و وسایل دندانپزشکی از نظر کنترل عفونت :

 طبق طبقه بندی اسپالدینگ، وسایل مراقبت از بیمار به سه دسته بحرانی، نیمه بحرانی و غیربحرانی تقسیم می شوند :

  • وسایل بحرانی: وسایلی هستند که برای نفوذ به داخل بافت نرم یا استخوان بیمار مورد استفاده قرار می گیرند، بیشترین خطر انتقال عفونت را دارند. ابزار بحرانی بایستی پس از استفاده به طور دقیق و کامل شسته و سپس با استفاده از اتوکلاو استریل شوند. مثالهایی از ابزار بحرانی: فورسپس- اسکالپل- اسکالر- چیتل فورسپس- چیتل استخوانی - هندپیس های دندانپزشکی- فرز- لوازم داخل دهان که به مسیرهای آب و هوامتصل شده اند- نوک اسکالر اولتراسونیک – نوک سرنگ هوا/آب – ساکشن - نوک دستگاه مکنده هوا – وسایل جراحی اندودانتیک – سر قلم های جرم گیری اولتراسونیک - فورسپس های مخصوص کشیدن دندان–کندانسور آمالگام و فیلم نگهدارنده ها.
  • وسایل نیمه بحرانی: وسایلی هستند که در تماس با مخاط یا پوست غیرسالم قرار می گیرند و خطر انتقال عفونت در آنها کمتر است. وسایل نیمه بحرانی که در برابر حرارت مقاوم هستند، باید همچون وسایل بحرانی شسته و سپس با استفاده از اتوکلاو استریل شوند. وسایل نیمه بحرانی که در برابر حرارت مقاوم نیستند ) غیر قابل اتوکلاو هستند(، لازم است که پس از استفاده شسته و با محلول ضدعفونی کننده سطح بالا ضدعفونی شوند. مثالهایی از ابزار نیمه بحرانی: آینه، وسایلی که لابراتوار با آنها سر وکار دارند – وسایل قالب گیری – پروتزهای ثابت و متحرک وسایل اورتودنسی و موم بایت. 
  • نکته مهم: با اینکه هندپیس یا سرتوربین جزء وسایل نیمه بحرانی هستند اما به دلیل نفوذ فرز به عمق نسج، مشابه وسایل بحرانی حتما باید با اتوکلاو استریل شوند و به هیچ وجه ضدعفونی سطح بالا توصیه نمی شود. سطح داخلی این ابزار در معرض خون و ترشحات بیمار قرار می گیرد و لازم است که به دقت شسته شوند.
  • وسایل غیربحرانی: وسایلی هستند که کمترین خطر انتقال عفونت را دارند. این اجسام فقط با پوست سالم در تماس هستند. این وسایل را می توان فقط با آب و مواد شوینده تمیز کرد اما اگر بطور واضح آلوده هستند، ابتدا تمیز و سپس با یک ضدعفونی کننده سطوح بیمارستانی ضدعفونی شوند. سطوحی که تمیز کردن آنها سخت است را می توان با پوشش های محافظتی یکبار مصرف پوشاند. مثالهایی از وسایل و سطوح غیربحرانی: سطوح فاقد پوشش – تیوپ رادیوگرافی – صندلی یونیت – تابوره – کراشوار – روی میز پیشخوان –کلیدهای یونیت- دسته چراغ - کابینت ها در صورت آلودگی و عینک محافظ. این ابزار یا سطوح، با اسپری حاوی مواد ضد عفونی کننده یا روشهای معمول دیگر تمیز و خشک می شوند.

استریلیزاسیون(Sterilization):

به کار گیری روش های فیزیکی و شیمیایی جهت تخریب و یا غیر فعال نمودن تمامی میکروارگانیسمها و همچنین اسپور باکتری های موجود بر اشیا و سطوح را استریل کردن می نامند.

به طور کلی روش های استریل کردن وسایل دندانپزشکی شامل موارد زیر می باشند:

  • استریلیزاسیون با حرارت مرطوب و تحت فشار(دستگاه اتوکلاو)
  • استریلیزاسیون با حرارت خشک (دستگاه فور)
  • استریلیزاسیون با بخار شیمیایی غیر اشباع
  • استریلیزاسیون با گاز اکسید اتیلن
  • استریلیزاسیون سرد

روش های کنترل فرآیند استریلیزاسیون:

یکی از مهمترین خدمات مذکور، ارزیابی و پایش دستگاههای شستشو و استریل کننده می باشد. استفاده از اندیکاتورهای شیمیایی که پیش از وارد کردن بسته ها به داخل دستگاه استریل کننده، برروی آنها چسبانده یا داخل بسته ها قرار داده می شوند، از جمله این روش ها می باشند.

  • تجهیزات استریل کننده باید حداقل یک بار در سال، در هر دو حالت پر و خالی و در هر زمان که تعمیرات انجام می شود اعتبارسنجی و کالیبره شوند.
  • راهنمای استفاده از دستگاه برای کاربر برای هر کدام از تجهیزات موجود باشد.

فرآیند استریلیزاسیون فرآیند پیچیده ای است. تنها با انجام تست نمی توان از استریل بودن اقلام و وسایل مطمئن شد بلکه این امر تنها از طریق یک سیستم کنترل کامل فرآیند امکان پذیر است. یک برنامه خوب کنترل عفونت شامل اعتباربخشی مداوم شرایط فرآیند است.

پایشگرهای فیزیکی:  

این پایشگرها، عناصر اندازه گیری ای هستند که داخل دستگاه استریل کننده تعبیه شده و جزئی از دستگاه می باشند ماننددماسنج، فشارسنج، زمان سنج، حسگرهای بارگذاری و...بسیاری از تجهیزات جدید دارای چاپگر بوده و مشخصات فرآیند را می توان پرینت گرفت.در این صورت در هر سیکل باید این پایشگرها کنترل شوند.

اندیکاتورهای شیمیایی:

در این روش از برچسب های شیمیایی استفاده می شود که درصورت قرار گیری در درجه حرارت و فشار مطلوب در دستگاه های استریلیزاسیون تغییر رنگ می دهند. بعضی از این برچسب ها بر روی بسته بندی بیرونی دستگاه زده می شوند و برخی از آنها در داخل بسته بندی قرار می گیرد.

اندیکاتور بیولوژیك:

مطمئن ترین راه برای کنترل روند استریلیزاسیون است. در این روش اسپورهای باکتریایی در دستگاه استریلیزاتور قرار داده می شود و پس از انجام فرایند استریلیزاسیون، وضعیت رشد و یا تخریب اسپورها بررسی می شوند. چنانچه اسپورها زنده باشند نشان دهنده عدم استریل شدن وسایل است.

 

author
تیم آرکا افشان

مدیریت محتوا